خطبه متقیناولین ویژگی متقین: سخن گفتن درست، بجا و به اندازه

اولین ویژگی متقین: سخن گفتن درست، بجا و به اندازه

اولین ویژگی متقین: سخن گفتن درست، بجا و به اندازه

« مَنطِقُهُمُ الصَّوابُ وَ مَلبَسُهُمُ الاِقتِصادُ وَ مَشیُهُمُ التَّواضُعُ»

از خطبهی متقین امیرالمؤمنین علیه السلام بهرهمند بودیم. در نوبت های گذشته فرازهای مقدمه خطبه و درسهای مرتبط با آن را بیان کردیم. در ادامه این خطبه حضرت به تفصیل، ویژگیهای متقین را مطرح می کنند که جامع ترین بیان معصومین در زمینه ارزشهای معنوی همین خطبه شریفه است.

اولین ویژگی که برای متقین مطرح می کنند:

«مَنطِقُهُمُ الصَّوابُ»

« سخن گفتن آنها درست، به جا و به اندازه است.»

شرح واژگان:

منطق : از نطق گرفته شده یعنی سخن گفتن.

الصَّواب : درست، به جا و به اندازه.

نگاه کلی :

انسان توسط نعمت نطق که خداوند به او داده است، می تواند آنچه در درون و فکر اوست، به دیگران انتقال دهد و خواستههایش را بیان کند. نطق از ویژگیهای انسان در مقابل حیوانات میباشد و متقین از این نعمت مهم، خوب استفاده می کنند. حضرت در ویژگیهای متقین نفرمودند آنها صادق هستند چون صادق بودن کافی نیست بلکه فرمودند: « سخن “صواب” » چرا که صواب شامل سخنی است که :

۱) درست باشد.   ۲) بهجا باشد.     ۳) به اندازه باشد.

گاهی سخن نادرست است و شامل دروغ، غیبت، تهمت، مسخره کردن دیگران می باشد. انسان متّقی اهل نادرستیها نیست و زبانش هرگز آلوده به سخنان زشت، تحقیر کننده و شکننده نمیشود.

در قرآن کریم در ابتدای سوره همزه داریم : 

« وَیلٌ لِکُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَة» کلمه “هَمز” و “لَمز” به معنای شکستن است. آنهایی که شخصیت دیگران را درهم می شکنند، آبروی دیگران را میبرند، مسخره میکنند، سخن زشت میگویند، که هیچ یک از این ها از ویژگیهای متقین نیست.

اما متقین همان سخن درست را نیز به جا میگویند.

گاهی سخنی صحیح است ولی جای بیانش هم اکنون نیست. مثلاً شخصی رازی را با شما در میان گذاشته اگر راز او را به دیگری بگویید سخن اشتباهی نگفتهاید اما به جا نیست چون انسان باید امانتدار باشد.

وگاهی تذکری میخواهید به کسی بگویید اما اکنون زمان بیانش نیست. چون ممکن است حرف شنوی یا آمادگی نداشته باشد.و گاهی اوقات سخن خوب است، زمان بیان آن هم مناسب است ولی وقتی طولانی میشود دیگر حوصله و

پذیرشی در کار نیست. مثلاً بچهای خطایی کرده، پدر و مادر میخواهند به او تذکر دهند، وقتی مفصل صحبت میکنند، بچه خسته میشود و حوصله ندارد اما اگر فقط یک جمله کوتاه بگویند، اثرگذارتر است.

مثل ریختن مختصری آب در پای گل که آن را شاداب میکنداما گذاشتن شلنگ به مدت ده دقیقه پای گُل، گُل و خاک هر دو بیرون میریزند و باعث خرابی آن میشوند.

درس:

نطق و سخن متقین، به جا، درست و باندازه است.

مؤمن و متّقی همیشه ساکت نیست، بلکه متقی سخن میگوید اما سخنان خوب و به جا! لذا همیشه سکوت خوب نیست بلکه خیلی اوقات صحبت کردن خوب و لازم است.

شخصی خدمت امام صادق علیه السلام آمد و گفت: «من پولی ندارم که به مردم انفاق کنم، از موقعیت اجتماعی خوبی هم برخوردار نیستم که بتوانم برای مردم کاری فراهم کنم، فقط با زبانم میتوانم خیررسانی کنم. مثلاً دو نفر که اختلاف دارند، اختلاف آنها را برطرف میکنم یا شخصی که ناراحت است و غصهای دارد، با او صحبت میکنم تا سرحال و شاداب شود و یا کسی که کار خوبی میکند، تشویق مینمایم و کسی که مرتکب کار بدی شده، با محبت به او تذکر میدهم.»

حضرت فرمودند: «چه سرمایهای بهتر از این؟! سرمایه زبان، سرمایه بسیارخوبی است. سرمایه انبیاء نیز همین زبان بوده، انبیا که به مردم پولی نمیدادند، بلکه با سخن خود، آنها را هدایت و به سمت خوبیها دعوت میکردند.»

پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) در صفات عاقل فرمودند:

«وَ إذا أرادَ أن يَتَكَلَّمَ تَدَبَّرَ ؛ فإنْ كانَ خَيراً تَكَلَّمَ فغَنِمَ ، وإن كانَ شَرّاً سَكَتَ فسَلِمَ»(۱)؛

« انسان عاقل هر وقت سخنی به ذهنش میرسد چند لحظه تدبّر میکند، اگر نتیجه خوبی داشت، سخن خوب را میگوید و اما اگر دید سخن بدی است، سکوت میکند و سالم میماند.»  

إذا أرادَ أن یَتَکَلَّمَ تَدَبَّرَ” کلمه « تدبّر» از “دُبُر” یعنی پشت میآید. یعنی پشت کار را میبیند و تدبر میکند که بعد از بیان آن سخن، چه اتفاقی میافتد؟ یک نفر خوشحال میشود یا غمی از دل کسی برداشته

میشود؟ سخن خوبی بیان میشود؟ شرّی میخوابد یا خیری ایجاد میشود؟ پشت این سخن چیست؟

اگر نتیجه خوبی دارد چه بهتر، سخن خوب را میگوید و غنیمت، ثواب و اجر میبرد و اما اگر بررسی کرد سخن بدی است، مثلاً فتنهای ایجاد میشود، آبروی کسی میرود یا شخصی خراب میشود، سکوت میکند و سالم میماند.

حضرت علی علیه السلام اولین نکته را در صفات متقین از سخن گفتن شروع کردند و این نشانگر اهمیت کلام میباشد. لذا به چند مورد از نشانههای اهمیت صحبت کردن از روایات میپردازیم:

الف) در حکمت ۱۴۸ نهج البلاغه حضرت میفرمایند: « اَلمَرءُ مَخبُوءُ تَحتَ لِسانِهِ»؛

«شخصیت انسان در زیر زبان او نهفته است.» همان طور که شاعر گفته است:

تا مرد سخن نگفته باشد                       عیب و هنرش نهفته باشد

وقتی شخصی شروع به صحبت کردن میکند، شخصیتش معلوم میشود. انسان سالم، سخنان سالم گفته و انسان با تقوا بر اساس تقوا سخن میگوید. انسان آلوده، سخنان آلوده میگوید.

یعنی «از کوزه همان برون تراود که در اوست.» بنابراین هر کسی با سخن گفتن، باطن خودش را نشان میدهد. وقتی که سخن، نشانگر شخصیت و افکار انسان است، پس باید انسان مراقبت کند که حساب شده سخن بگوید و در سخن گفتن عجله نکند.

ب) در خطبه ۱۷۶ نهج البلاغه حضرت میفرمایند:

«لا یَستقیمُ إیمانُ عَبدٍ حتّی یَستَقیمَ قَلبُهُ وَ لا یَستَقیمُ قَلبُهُ حَتّی یَستَقیمُ لِسانُهُ»؛

«ایمان انسان پابرجا، محکم و ثابت نیست تا وقتی که قلب و دل انسان ثبات و آرامش پیدا کند و دل ثابتنمیشود تا زبان ثابت شود.»

یعنی اگر میخواهید قلب نوسان نداشته باشد،در مسیر حق ثابت شود، به خدا دل بدهد و گاهی با خدا و گاهی با شیطان نباشد. باید مراقب زبان خود باشید زیرا ایمان وقتی محکم میشود که دل ثابت، مستقیم، محکم و پابرجا باشد و قلب و دل انسان پابرجا و محکم نمیشود مگر زبان در مسیر صحیح و ثابت قرار بگیرد و کلام انسان درست و صحیح باشد.

زبان مظهر غرایز و نشانگر حقیقت انسان است. همانطور که وقتی کسی میخواهد خودسازی کند، علما اخلاق به او میگویند « اول از زبان شروع کن.»

هنگامی که ریشه نوسانات، مشکلات و تنشهای خانوادگی را بررسی میکنیم، بیشترین آمار تنش از بگو مگوی بیحاصل و بحثهای بیجهت (و یا همان جدل)، نشأت میگیرد که به زبان بر میگردد. پس نقش زبان بسیار زیاد است. خانوادهای اگر بخواهد خوب شود باید همه اعضاء مراقب زبان باشد؛ آقا و خانم، بچه ها، کوچکترها و بزرگترها مواظب صحبت کردن خود در منزل باشند. اگر پاکیزه صحبت کنند، بقیه موارد هم درست میشود.

ج) از فرمایشات امیرالمؤمنین علیه السلام در خطبه ۱۷۶ نهج البلاغه این عبارت است که 

« وَ اللهِ مَا اَرَي عَبداً يَتَّقِي تَقوَي تَنفَعُهُ حَتَّي يَحزُنَ لِسانَهُ»

« به خدا قسم ندیدم تقوایی که برای صاحبش مفید باشد مگر وقتی زبانش را مهار کند.»

آثار تقوا در قرآن کریم بسیار زیاد است. در اثر تقوا خدا به انسان حکمت، فرقان، قدرت تشخیص حق از باطل میدهد. حضرت میفرمایند: « تقوا بدون مراقبت از زبان نفعی ندارد.» یعنی انسانی که با تقواست اما اگر زبانش را مهار نکند هیچ فایدهای ندارد. در خانوادهها، کوچکترها احترام بزرگترها را حفظ کنند، بزرگترها نسبت به کوچکترها محبت داشته باشند، بدزبانی در زندگیها نباشد.

در دین ما فحش و سخن زشت مطلقاً ممنوع است. پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) در بیان صفات مؤمن فرمودند: « جَمیلُ المُنازِعَة» یعنی مؤمن حتی اگر با کسی اختلاف داشته باشد، اما دعوای مؤمن هم زیباست، در اختلاف و ناراحتی ها هم زیبا محبت میکند.

مثلاً اگر یک خانواده کارشان به طلاق کشیده شود ، فحش نمیدهند، به یکدیگر تهمت نمیزنند، آبروی یکدیگر را نمی برند بلکه همان طور که زیبا شراکت را شروع کردند، زیبا هم جدا میشوند.

ادامه دارد…


  1. تحف العقول : ۲۸

دیدگاه شما

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.